Science Communication from Traditional to Digital: Opportunities and Risks Regarding the Individual's Digital Cognitive Autonomy and Positional Transformation in the Age of Artificial Intelligence

Dijital çağın hızla gelişen teknolojileri, bireyin bilgiye erişim ve bilgiyle etkileşim kurma süreçlerini köklü biçimde dönüştürmektedir. Günümüzde bireyler yalnızca bilginin pasif tüketicileri değil; algoritmalar tarafından seçilen, filtrelenen ya da yönlendirilen bilgi akışının aktif katılımcıları hâline gelmiştir. Bireyin bilgiyle kurduğu etkileşimde yaşanan bu dönüşümü anlamak amacıyla, çalışmada öncelikle bireysel bilişsel evrim ele alınmakta; ardından yapay zekânın bu sürece nasıl aracılık ettiği, hangi olanakları sunduğu ve hangi sınırlılıkları beraberinde getirdiği tartışılmaktadır. Bu bağlamda, bireyin dijital ortamlarda pasif bir bilgi alıcısı olmaktan çıkarak daha bilinçli, sorgulayıcı ve sorumluluk temelli bir konuma yerleşmesini ifade eden “dijital bilişsel özerklik” kavramı öne çıkarılmaktadır. Dijital bilişsel özerklik, birey–bilgi–teknoloji etkileşimini daha karmaşık bir düzlemde yeniden düşünmeyi mümkün kılan ve yapay zekâ çağında bilim iletişiminin adil, kapsayıcı ve bağlama duyarlı biçimde yapılandırılmasına imkân tanıyan bir zihinsel dönüşüm modeli olarak ele alınmaktadır. Çalışma, bilim iletişimi alanında yapay zekâ destekli uygulamaları bireyin bilgiyle kurduğu ilişki ve konumsal dönüşümü odağında, ilgili literatür taraması doğrultusunda, olanaklar ve sınırlılıklar çerçevesinde betimleyici bir yaklaşımla ele almayı amaçlamaktadır. Veri odaklı yapay zekâ uygulamalarının karar destek mekanizmaları ve içerik aracılığı süreçlerinde sunduğu avantajlar kabul edilmekle birlikte, bu süreçlerde insan merkezli bir gelişim stratejisi izlenmesinin önemi vurgulanmaktadır. Buna karşılık, toplumsal önyargıların yeniden üretilmesi, bilginin bağlamından koparılması ve bireysel dijital bilişsel süreçlerin yönlendirilmesi gibi riskleri de beraberinde getirdiği görülmektedir.