İçtihat Sürecinde Yapay Zekâ: Müçtehit-Yapay Zekâ İlişkisinin Değerlendirilmesi

İslâm hukukunun her asra hitap etmesini sağlayan içtihat faaliyeti, günümüz dijital dünyasında daha bir anlam ve önem kazanmıştır. Zira teknolojinin hız kazanmasıyla hayatın birçok alanında güncel fıkhî sorunlar ortaya çıkmaya başlamıştır. Müçtehit, yeni ve çetrefilli fıkhî meseleleri çözüme kavuşturmak için ciddi bir emek ortaya koymak zorundadır. Bu perspektiften hareketle müçtehit, yapay zekâdan istifade ederek daha kolay, hızlı ve sağlıklı sonuca ulaşabilir. Öte yandan günümüzde yapay zekâ uygulamaları hızla gelişmekte ve birçok alanda aktif bir şekilde kullanılmaktadır. Buna bağlı olarak son dönemlerde çeşitli disiplinlerde yapay zekâlar hakkında ciddi akademik çalışmalar yapılmaktadır. Söz konusu disiplinlerden biri de ilahiyat sahasıdır. Bu çalışmada dijital teknolojilerin sağladığı imkânlar doğrultusunda fıkıh usûlü metodolojisi açısından içtihat faaliyetinin yapay zekâ ile olan irtibatı ele alınmıştır. İçtihat, İslâm hukukunun güncel problemler karşısında çözüm/hukuki sonuç üreten ve bu anlamda İslâm hukukuna dinamik bir karakter kazandıran zihnî bir çabadır. Müçtehit ise şer‘î delillerden hareketle fıkhî bir meselenin hükmünü tespit etmek için çaba gösteren kimsedir. Müçtehidin vardığı sonuç nihâyetinde zihnî bir çabanın ürünüdür. Öğrenme yeteneği, problem çözme ve karar verme, doğal dil anlama ve işleme (bir metni veya konuşmayı anlama, yorumlama ve üretme yeteneği) gibi özelliklere sahip olan yapay zekâ sistemleri de zihnî bir çabanın neticesi olup algoritmalar sayesinde çalışan mekanik ürünlerdir. Yapay zekâ da problemi çözerken algoritmalar sayesinde çıkarımda bulunur ve soruna ilişkin çözüm üretir. Bu minvalde makalede içtihat özelinde müçtehit ile yapay zekâ ilişkisinin nasıl olduğu, müçtehit-yapay zekâ arasında ne tür benzerliklerin ve farklılıkların bulunduğu, yapay zekânın içtihat alanında olası bir yardımcı kaynak olarak kabul edilmesi halinde dikkat edilmesi gereken sınırlılıkların neler olduğu üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Bu çalışmanın temel amaçlarından biri de özellikle hukuk alanında şer’î robot danışmanların, robot yargıçların, dijital içtihadın, (i) müftü ve tekno-mezhep ihtimalinin söz konusu olduğu yerde bağımsız bir “robot müçtehidin” mümkün olup olmadığı sorusuna yanıt aramaktır.